en ru uz

0-365-221-2286


Menu

Тарих

ЎТМИШГА БИР НАЗАР

Ўзбекистонимиз ўзининг қадимий деҳқончилик мактаби ва анъаналарига эга, тупроқдан зар ундиришга қодир бўлган ҳақиқий миришкорлар юрти ҳисобланади. Қадимий манбаларга кўра, пахтачилик бизга милоддан аввалги 2000 йилларда кириб келган ва уни қайта ишлаш соҳаси ҳам деярли ўша вақтларда пайдо бўлган.

Пахтани қайта ишлаш – тозалаш, чигитдан ажратиш, тола ва момиқ олиш ишлари ҳам пахта экиш билан бир вақтда бошланиб, асрлар мобайнида, тахминан XIXаср охири – ХХ аср бошларигача энг оддий усулда, яъни чиғириқ, чарх, девчарх, йиг, савағич каби содда меҳнат қуролларида бажариб келинган.

Чор Россиясининг Ўрта Осиёни ўз мустамлакасига айлантиришдан кўзлаган асосий мақсади ҳам пахта етиштириш қулай бўлган майдонларни эгаллаш ва бу билан ўзининг тўқимачилик корхоналарини бу қимматли хомашё билан таъминлашдан иборат бўлган. Чор Россиясининг савдогар ва саноатчилари аввалига бозорлардан чиғириқдан чиқарилган пахта толасини сотиб олиш билан чекланган бўлса, кейинчалик соҳани ривожлантириш мақсадида улар томонидан Мексикадан тезпишар ўрта толали пахта навларини олиб келиниши пахтачилик билан шуғулланадиган йирик ширкатларнинг тузилишига, пахта тозалаш заводларининг қурилишига сабаб бўлди.

Туркистонда буғ машинаси ёрдамида ишлайдиган биринчи пахта тозалаш заводи 1874 йили Тошкентда қурилган. Бир неча йилдан кейин Андижон, Каттақўрғон, Самарқанд, Марғилон, Қўқон ва Наманганда шундай заводлар ишга туша бошлади. Бу корхоналарда деярли барча ишлар қўлда бажарилар эди.

Етиштирилган пахта ҳосилини деҳқонлардан сотиб олиш, уни заводларда қайта ишлаш ва толани пуллаш билан йирик фирмалар шуғулланар, улар ўзларининг комиссионер (тарозидор)лари орқали деҳқонга қарз бериб, келгуси пахта ҳосилидан кўриладиган катта фойда эвазига бўнак тарқатар, деҳқон эса ўзи етиштирган маҳсулотни фақат бўнак берган тарозидорга топширар, тарозидорлар эса Туркистонда етиштирилган пахтанинг тўртдан уч қисмини сотиб олишар эди. Шундай қилиб, ўзбек деҳқонлари Россиянинг судхўр савдогарлари капиталига қарам бўлиб қолган эди.

1913 йили Туркистонда 424,6 минг гектар майдонга пахта экилган ва учта деҳқончилик вилояти: Фарғона, Сирдарё ва Самарқандда 208 та камқувватли пахта заводи мавжуд бўлиб, уларда 8000 нафардан зиёд ишчи меҳнат қилган.

1918 йилга келиб пахта саноатини миллийлаштириш жараёнида 296 та пахта тозалаш заводидан 120 таси қисман механизациялаштирилган. Қолганлари эса қўл меҳнатига асосланган. Орадан уч йил ўтгач эса, турли сабабларга кўра, атиги 16 та пахта заводи қолган. Фаолияти тўхтатилган заводларнинг асбоб-ускуналари талон-тарож қилинган.

Ўша даврда Туркистонда пахтани қайта ишлайдиган корхоналар учун ускуналар ишлаб чиқариладиган машинасозлик заводи бўлмаган. Фақатгина 1927 йили Тошкентда биринчи машинасозлик заводи ишга туширилгач, пахта майдонлари ҳам бирмунча кенгайган. Ўша йиллари Ўзбекистон бўйича 543,2 минг гектарга пахта экилиб, ҳосилдорлик гектарига 10,52 центнерни ташкил қилган. Бу ҳосилни ўз вақтида сифатли қайта ишлаш учун юқори қувватли пахта заводлари зарур бўлган ва 1928 йилга келиб, Ўрта Осиёдаги  пахта тозалаш заводлари  сони 62 тага етган.

1940 йилда Ўзбекистонда тола ишлаб чиқариш 500 минг тоннага етган бўлса, Иккинчи жаҳон уруши йилларида гектаридан олинадиган ҳосил сезиларли даражада камайган, яъни 1943 йили бу кўрсаткич 8 центнердан ошмаган. 1958 йилда ишлаётган пахта тозалаш заводларининг қуввати 3,5 миллион тонна пахтани қайта ишлаш имконига эга бўлган. 1980 йилга келиб, ҳақиқий ишлаб чиқарилган тола миқдори 1745, 3 минг тоннани, жинлар сони эса 729 тани ташкил этган.

Кўриниб турибдики, мамлакатимизда пахтачилик ва уни қайта ишлаш тизими катта йўлни босиб ўтган. Лекин фақат Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин барча соҳаларда бўлгани каби пахта саноатида ҳам ҳақиқий ривожланиш даври бошланди.

ЎЗБЕКИСТОНДА ПАХТА ТОЗАЛАШ САНОАТИ РИВОЖЛАНИШИНИНГ ТАРИХИЙ САНАЛАРИ

1845 йил

Наманганда ака-ука Юсуфбой ва Бойдада Мусобоевлар Ўрта Осиёда биринчи пахта тозалаш заводини ишга туширдилар.

1872 йил

Тошкентда тадбиркор И.И.Краузенинг ёғ-мой заводида ёнғоқ, кунжут, пахта, қовун, зиғир ёғлари ишлаб чиқариш бошланди.

1884 йил

Қўқонда пахта ёғи ишлаб чиқарувчи биринчи ёғ-мой заводи қурилди.

1894 йил

19 майда Тошкентда Ўрта Осиёда биринчи пахтани тойловчи биринчи буғ пресси ишга туширилди.

1894 йил

Пахтани тозалаш ва пахта ёғи ишлаб чиқариш бўйича биринчи Туркистон савдо-саноат ширкати тузилди. 

1896 йил

13 октябрда Тошкентда пахта тозалаш заводларининг асбоб-ускуналарини таъмирлаш усталарини тайёрлаш бўйича билим юрти очилди.

1905 йил

Ўрта Осиёда пахта тозалаш заводларидан фойдаланиш бўйича биринчи “Пахта” акциядорлик жамияти ташкил этилди.

1912 йил

25 ноябрдан  1декабргача Тошкентда Туркистон пахтачилиги ва пахта саноати бўйича қурултой бўлиб ўтди. 

1914 йил

Тошкентда Туркистоннинг турли жабҳаларидаги 39 та пахта тозалаш ва 5 та ёғ-мой заводларини бирлаштирган  “Бешбош” акциядорлик пахта ёғ-мой жамияти тузилди.

1918 йил

Туркреспублика Совнаркоми Декрети билан Туркистон ўлкаси пахта саноати, Иттифоқ халқ хўжалиги Марказий Кенгаши қошидаги пахта бўлими раҳбарлигида, национализация қилинди.

1921 йил

БХХК қошида Бош Пахта Қўмитаси ташкил қилинди.

1922 йил

Туркистон, Озарбойжон, Арманистон пахта қўмиталари ташкил этилди.

1923 йил

Туркистон пахта қўмитасидан Бухоро ва Хоразм пахта қўмиталари ажралиб чиқди.

1925 йил

Туркистон пахта қўмитасидан Ўзбек(“Узбекхлопком”), Туркман, Қозоқ пахта қўмиталари ажралиб чиқди.

1927 йил

Пахтачилик тизимидан ажратилиб, “Средазмасло” трести ташкил қилинди.  

1928 йил

 “Узбекхлопком” таркибидан Тожик пахта қўмитаси ажралиб чиқди. 

1929 йил

Бутуниттифоқ Бош Пахта Қўмитаси Тошкент шаҳрига кўчирилди. Пахтачилик ширкатлари “Средазхлопкотрест”га бирлаштирилди.

1930 йил

“Средазхлопкотрест” РСФСР ва Закавказья пахтачилик районларини қўшиш билан “Союзхлопкотрест”га айлантирилди.

1931 йил

Бош Пахта Қўмитаси ва “Средазхлопкотрест” тугатилиб, Ўрта Осиё пахта бирлашмаси (САХО) ташкил қилинди.

1932 йил

15 июнда Тошкент қишлоқ хўжалиги машинасозлиги заводида пахта териш машиналари учун ўзиюрар трактор тележкаларни ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилди. 

1932 йил

Тошкент қишлоқ хўжалиги машинасозлиги заводида «Турман-вакуум»  русумли пахта териш машинаси ишлаб чиқарилди.    

1932 йил

Тошкент тўқимачилик ва енгил саноати институти ташкил этилди.

1932 йил

6 майда Тошкент тўқимачилик комбинати пойдеворига асос солинди.

1932 йил

СССР ХККнинг 1932 йил 13 фералидаги қарори билан  САХОтугатилиб, «Уззаготхлопок»трести ташкил этилди.

1939 йил

Ўзбекистон ССР тўқимачилик саноати Халқ комиссариати ташкил этилиб, унинг қошида пахта тозалаш саноатининг пахта заводларининг Бош бошқармаси  «Узглавхлопкопром»  тузилди. 

1941 йил

Фарғона ёғ-мой заводида атирсовун ишлаб чиқариш йўлга қўйилди.

1942 йил

2-сонли Тошкент пахта тозалаш заводи ўрнида Каноп фабрикаси ташкил қилинди.  

1943 йил

17 августда Ўзбекистон ССР тўқимачилик саноати Халқ комиссариатида   пахта тозалаш заводлари ва пахта тайёрлаш Бош бошқармаси  –«Узглавзаготхлоппром» тузилди.   

1946 йил

Тошкентда Ўрта Осиёда илк бор пахтачилик машинасозлиги бўйича махсус конструкторлик бюроси тузилди. 

1948 йил

«Узглавзаготхлоппром»  Ўзбекистон ССР Енгил саноати министрлиги тасарруфига ўтказилди.

1948 йил

9 августда Тошкент қишлоқ хўжалиги машинасозлиги заводи “ХВШН-2” русумли пахта териш машинасини ишлаб чиқарди.  

1949 йил

Апрель ойида  «Ташсельмаш» заводи  «СХМ-48» русумли биринчи пахта териш машинасини ишлаб чиқарди.

1950 год

СССР Пахтачилик Министрлиги тузилди. Унинг таркибида «Главзаготхлопкопром» бошқармаси ташкил этилди.

1950 год

Ўзбекистон ССР Пахтачилик Министрлиги тузилди.  1953 йилнинг 1 мартидан   «Узглавзаготхлоппром» бошқармаси  Ўзбекистон ССР Пахтачилик Министрлиги тасарруфига ўтказилди.

1952 йил

15 январда «Ташсельмаш» заводи универсал пахта тозалагичларниниг биринчи партиясини ишлаб чиқарди.

1953 йил

4 июндан  «Узглавзаготхлоппром»  бошқармаси  Ўзбекистон ССР Қишлоқ хўжалиги ва тайёрлаш Министрлиги тасарруфига ўтказилди.

1953 йил

1 октябрдан «Узглавзаготхлоппром» бошқармаси  Ўзбекистон ССР  кенг халқ истеъмоли саноати Министрлиги тасарруфига ўтказилди.

1954 йил

Сентябрь ойида Тошкент вилоятининг далаларида  «СХС-1,4» русумли икки қаторли пахта териш машиналарининг биринчи синовлари ўтказилди.

1955 йил

Қорасув пахта тозалаш заводида республикада биринчи қуритиш-тозалаш цехи қурилиб, ишга туширилди.  

1955 йил

«Узглавзаготхлоппром» бошқармаси  Ўзбекистон ССР Енгил саноати министрлиги тасарруфига ўтказилди ва «Узглавхлопок» бошқармаси сифатида қайта ташкил қилинди.

1956 йил

«Узглавхлопок» бошқармаси Ўзбекистон ССР Тўқимачилик саноати министрлиги тасарруфига ўтказилди. 

1957 йил

«Узглавхлопок»  бошқармаси   иқтисодий маъмурий районларнинг халқ хўжалиги Кенгашлари тасарруфига ўтказилди.

1960 йил

14 декабрда Андижон вилоятининг Избоскан туманида биринчи колхоз пахта тозалаш заводи ишга туширилди.

1961 йил

Апрель ойидаТошкент трактор заводида пахта териш машиналари учун янги типдаги ўзиюрар трактор тележкаларни ишлаб чиқарилиши йўлга қўйилди. 

1964 йил

«Ташсельмаш» заводида тик шпинделли “ХТ-1,2” русумли пахта териш машиналарини ишлаб чиқаришни йўлга қўйилди.

1966 йил

Ўзбекистон ССР Пахта тозалаш Министрлиги тузилди. 

1967 йил

Июнь ойида «Ташсельмаш» заводи «17-ХВ» русумли янги пахта териш машиналарининг биринчи партиясини ишлаб чиқарди.

1969 йил

21 февралда «Ташсельмаш» заводи «17-ХВ 1,8»русумли  янги пахта териш машиналарини ишлаб чиқаришни йўлга қўйди.

1971 йил

Январь ойида «Ташсельмаш» заводи «ХН-3,6 Ўзбекистан» русумли  янги пахта териш машиналарини ишлаб чиқаришни йўлга қўйди.

1974 йил

13 августда Шеробод ингичка толали пахтани қайта ишлаш заводи пахта толасининг биринчи тоннасини ишлаб чиқарди.

1976 йил

14 февралда Каттақўрғон «Хлопкомаш» заводи чигитни калибровкалаш КС-1,5 машинасини ишлаб чиқарди.   

1977 йил

21 июлда «Ташсельмаш» заводи ингичка толали пахтани териш учун янги модификациядаги «ХВН-1,2» терим машинасини ишлаб чиқаришни йўлга қўйди.

1977 йил

Сентябрда «Узбекхлопкомаш» бирлашмасида ишлаб чиқарилаётган “Меҳнат” пахта тозалагичи Халқаро кузги ярмаркада (Загреб, Югославия) олтин медал соҳиби бўлди.

1977 йил

 6 декабрдаЎрта Осиёдаги энг йирик Урганч ёғ-мой экстракция заводи биринчи маҳсулотни ишлаб чиқарди.

1980 йил

4 январда «Ташсельмаш»  заводи«14ХВ-2,4А» русумли пахта териш машинасини ишлаб чиқарди.

1980 йил

Соҳадаги энг йирик Гулистон ёғ-мой экстракция заводи ишга туширилди.

1985 йил

“Пахтасаноат илмий маркази” АЖ (ЦНИИХпром) СССР Енгил саноати министрлигидан СССР “Давагросаноат” тизимига ўтказилди.

1985 йил

Ўзбекистон ССР Пахта тозалаш Министрлиги  тугатилиши билан  Ўзбекистон ССР Қишлоқ хўжалиги Министрлиги таркибида пахта тозалаш саноати бўлими ташкил этилди.  

1989 йил

«Ўзпахтасаноат»РИЧБ- пахтани қайта ишлаш ва тайёрлаш Республика ишлаб чиқариш бирлашмаситузилди.

1992 йил

Республика Қишлоқ хўжалиги вазирлиги қошидаги “Ўзпахтасаноат” РИЧБ негизида пахта хом ашёсини қайта ишлаш ва пахта маҳсулотларини сотиш бўйича ”Ўзпахтасаноатсотиш” давлат-акциядорлик уюшмаси ташкил этилди.

1993 йил

10 мартда Тошкент шахрида пахтани қайта ишлаш ва пахта маҳсулотларини сотиш бўйича Ўзбек давлат акциядорлик уюшмасининг биринчи қурултойи бўлиб ўтди.

1993 йил

Июль ойида«Ташсельмаш» заводида «ХМ-01» янги модификациядаги биринчи тиркама пахта териш машинаси  йиғилди.  

1995 йил

Март ойида Ўзбекистонда биринчи бўлиб Каттақўрғон ёғ-мой заводида олифа ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. 

1995 йил

Март ойидаГулистон ёғ-мой экстракция заводида “Наф” ювиш воситаларини ишлаб чиқариш йўлга қўйилди.

2001 йил

16 ноябрда ”Ўзпахтасаноатсотиш” давлат-акциядорлик уюшмаси негизида “Ўзпахтасаноат” уюшмаси ташкил қилинди.

2005 йил

Октябрь ойида Тошкент шаҳрида биринчи Халқаро Ўзбек пахта ва тўқимачилик ярмаркаси бўлиб ўтди.  

2015 йил

27 октябрда “Ўзпахтасанотэкспорт” холдинг компанияси ташкил этилди.

2017 йил

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 октябрдаги ПҚ-5206-сон қарори билан “Ўзпахтасанотэкспорт холдинг” компаниясини ташкил этиш тўғрисида”ги 2015 йил 28 октябрдаги ПҚ-2422-сон қарор ўз кучини йўқотган, деб ҳисобланди.

2017 йил

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 28 ноябрида “Пахтачилик тармоғини бошқариш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги  ПҚ-3408-сонли қарори  қабул қилинди.

2019йил

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2019 йил 23 февралида “Бухоро вилоятида замонавий агрокластер ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ВМҚ-500-сонли қарори  қабул қилинди.